Prof. Robert Dankoff’un Seyahatnâme Ä°le YolculuÄŸu
Chicago Üniversitesi öğretim üyelerinden Prof. Robert Dankoff, Bilkent Üniversitesi Tarih Bölümü ile Türk Edebiyatı Bölümü’nün katkılarıyla 25 Kasım 2001 tarihinde düzenlenen programda Evliya Çelebi’nin Seyahatname’si üzerine bir konuşma yaptı. Dünyadaki en önemli Türk ve Osmanlı kültürü araştırmacıları arasında gösterilen Prof. Dankoff, Türk edebiyatının kaynaklarından sayılan ve 11’inci yüzyılda yazılmış olan iki temel eseri, Divanü Lügat-it-Türk ile Kutadgu Bilig’i İngilizceye çevirerek yayımlamıştır.
Yaklaşık on beş yıldır çalışmalarını Evliya Çelebi ve Seyahatname üzerine yoğunlaştırmış olan Prof. Dankoff, bu konu hakkında çeşitli monograflar ve makaleler yayımladı. Bunlar arasında 17’nci yüzyılda yaşamış ünlü devlet adamı Melek Ahmet Paşa üzerine, Seyahatname’deki bilgilere dayanan bir monografi ile bir Evliya Çelebi sözlüğü çalışması da yer alıyor. Dankoff, son olarak, Seyahatname’nin yeniden yayımlanmasını amaçlayan ve Yapı Kredi Yayınları’nca yürütülen projede görev alıyor.
Prof. Dankoff, Bilkent’teki konuşmasında, dinleyicilere editörlüğün inceliklerinden örnekler sunarak bir filoloğun merceğinden, büyük ihtimalle Evliya Çelebi’nin kendi eliyle yazdığı metnin zenginliklerini gösterdi. Dinleyiciler olarak Dankoff’la çıktığımız bu filolojik yolculuk boyunca epeyce zorlandık. Çünkü Evliya Çelebi’nin bütünüyle kendine özgü, epeyce zengin bir üslûbu olduğunu bir kez daha gözlemledik. Çelebi, değişik dilleri ve yerel lehçeleri bir dil bilgini özeniyle metnine taşıyor ve tanıttığı yörelerin görülmeye ve gösterilmeye değer bütün kültürel birikimini yansıtmaya gayret ediyordu. Ancak her ne kadar rahat anlaşılmayı amaç edinmişse de, bazen küçük oyunlar oynamayı da ihmal etmeyerek araştırmacıyı güç durumlarda bırakabiliyordu. Bu yüzden, şimdiye kadar yapılan Seyahatname çevriyazılarında birçok sözcük hatalı ya da yanlış okunmuş ve bazı tarihî olaylar doğru anlaşılmamıştı.
Prof. Dankoff, konuÅŸmasında bu duruma örnek olarak 16. yüzyılın ünlü gök bilgini Takiyüddin’in inÅŸa ettirdiÄŸi gözlem kuyusu etrafında geliÅŸen olayları anlattı. Buna göre Takiyüddin’i çekemeyen bazı kimseler ondan ÅŸikâyetçi olmuÅŸ ve kuyunun sihir amacıyla yaptırıldığı iftirasını yaymışlardı. Bu durumun önünü almak için çıkarılan fetva ise harekesiz olarak, yani seslilerin nasıl okunacağı belirtilmeden yazılmıştı. Evliya Çelebi de birçok farklı ÅŸekilde okunabilecek bu fetvayı olduÄŸu gibi Seyahatname’sine aktarıyor ve bir dizi ilginç olayı anlatıyordu.
Osmanlı geçmiÅŸinin en tanıdık simalarından olan Evliya Çelebi ve Seyahatname’si üzerine bugüne kadar birçok çalışma yapıldı. Bu çalışmaların büyük çoÄŸunluÄŸu ise Çelebi’nin ziyaret ettiÄŸi yerlerin o dönemdeki özelliklerini aydınlatmaya yöneliktir. Ancak, Evliya Çelebi’nin kiÅŸiliÄŸi, Osmanlı edebiyatı ve kültüründeki yeri üzerine pek az nitelikli eser verildi. Halbuki, Seyahatname bir gezi anlatısı olarak okunabileceÄŸi kadar bir almanak, bir günlük, bir otobiyografi ya da ideal okuru eÄŸlendirmek ve hayatın gizlerini paylaÅŸmak üzere kaleme alınan bir hasbıhal olarak da okunup yorumlanabilir. Nitekim konuÅŸmanın sonunda, çalışmalarını hâlen Bilkent Ãœniversitesi Tarih Bölümü’nde sürdüren ünlü Osmanlı tarihçisi Prof. Dr. Halil Ä°nalcık, Evliya’nın aslen bir “nedim” ya da “musahip” olduÄŸunu ve Seyahatname‘ye iliÅŸkin deÄŸerlendirmelerin bu durumu göz ardı etmemesi gerektiÄŸini dile getirdi. Prof. Dankoff’un deÄŸerli çalışmalarının bu eÅŸsiz eserin daha çok dikkat çekmesini saÄŸlayacaktır.
Dimitris Loupis
(Çev. Hakan Atay)
Yorum Yok: “Prof. Robert Dankoff’un Seyahatnâme Ä°le YolculuÄŸu”