Türkçede “Hava” Anlamındaki Söz Varlığı
Timur Kocaoğlu hocamızın Türkçede “hava” anlamına gelen sözcüklerin peşine düştüğü günden beri e-posta öbeklerine yeni yeni yazılar düşmekte. Bunlar içerisinde ilgimizi çekenleri biz de yayınlamaya devam edeceğiz. Sayın Adnan ATABEK’in gönderdiği bilgiler hem ilginç hem de yeni yorum ve tartışmalara açık. Bu nedenle sitemizi takip eden Türkoloji sevdalılarının okumasını istedim.
Türkçede “Hava” Anlamındaki Söz Varlığı:
aba (Kırgız), açık orın (Eski Altay), agaar (Tuva, Moğol), arzam (Anadolu ağızları, Sinop), asin (Eski Uygur), aver (Karaim), ayam (Doğu Karadeniz ağ.), bürkü (Azeri), çigen (Hakas), del (Teleüt), ef (Anadolu ağ., Kilis), efir (Hakas), es (Ön-Türkçe, Kazım Mirşan okuması. “Es-“ fiili de buradan türeme olmalı), hava (Genel Türkçe), il ‘İklim’ (Eski Kıpçak), kalık (KB, DLT, Turfan Texts), key (Altay, Moğol), keziu (Kumuk Balkar), kii (Hakas), kök (DLT), kün (Altay, Tatar, Hakas), organ (Anadolu ağ., Antalya), öd (DLT), salgın (Saka), sandalek (Çuvaş), soluk (Gagauz), tenğek (DLT), tigir (Hakas), uyar (Çuvaş), vad (Codex Cumanicus), yel (Eski Türkçe, Bahaeddin Ögel’den), yil (Eski Kıpçak), [ lil (Sümer)], [nal (Kore)].
Hava İle İlintili Sözler:
Dem ‘nefes’ (T. Türkçesi), hulış ‘nefes’ (Başkurt), il ‘iklim’ (eski Kıpçak), ilinç ‘ hava alma’ (eski Türkçe), kolu ‘iklim’ (Turfan Texts), letçik ‘havacı’ (Gagauz), nefes (T. Türkçesi), sivleş ‘nefes’ (Çuvaş)(Timur Bey ‘hava’ anlamında vermiş fakat ben kaynağını bulamadım.), sulış ‘nefes’ (Tatar), tınıs ‘nefes’ (Kazak), tübcil ‘havadar’ (eski Türkçe), yeleç ‘havadar’ (eski Türkçe).
Havanın Rusçası vozduk. Bu tam olarak Türkçe “boşluk” sözünün bozulmuşudur. Kuzey ağızlarında -luk eki -duk şeklindedir, bu söz oralarda “boşluk” şeklinde değil “boşduk” şeklindedir: “sözlük-sözdik” gibi.
Kazım Mirşan’ın es ‘hava’ şeklinde okuması bence doğrudur. “Es-“ fiili de bu sözden türemiş olmalı. Es sözünün “r-“ Türkçesindeki ikizi *er ‘hava’ olmalıdır.
Türk Dilinin, tek heceli dilden çok heceliliğe geçişte, kullandığı yöntemlerden önemli biri eşanlamlı sözlerin aynı anlamlı bir söz elde etmek için birleştirilmesidir. Bu yolla, (er+ kün > erkün>) “organ” sözü oluşmuştur.
İngilizce weather ‘hava, iklim’ sözü, vad + *er birleşmesinden oluşmuştur.
İl, yil, del, nal(Kore), lil (Sümer) eşanlamlı dizisi, Altay veya Türk ana dil gurubunun Sümerceye kadar uzandığının bir görüntüsüdür.
Derler ki; “Sümer-Türk arasından önemli benzerlikler var, ancak, arada binlerce yıllık kopukluk var.” Ben bunu gülümsemeyle karşılıyorum. Hazreti Ali demiş ki: “Sen bakmazsan şafak sökse de onu göremezsin”.
Bence *tüb veya *dem diye, ‘hava’ anlamlı birer söz, geçmişte var oldu. Bunu hem tübcil ‘havadar’ sözü tanıklıyor, hem de dem ‘nefes’ .
Yine geçmişte *nava ‘hava’ anlamlı bir söz var oldu. Bugünkü nefes sözü -ki doğu ağızlarında bu nafas şeklinde kalın söylenir- *nava’dan geliyor olmalıdır. Nefes sözü, kendisiyle eşanlamlı hulış, sulış, tınıs sözlerinden ayrılamaz. Hava anlamına gelen bütün sözler, ‘boş’ anlamlı köklerden türemişlerdir. Yukarıda sıraladığımız kelimelerin tamamının kökleri, bu özelliği taşır.
Anadoluda nefik ‘ara, boşluk’ demektir. Bu söz nefes kelimesinin kaynağı olarak gösterilen Arapçada yoktur.
Nefik-kovuk-delik; sulış-nefes-tınıs söz guruplarındaki gramer koşutluğuna işaret etmek isterim.
Eticede (Hititçede) nepis ‘gök, hava’ demektir. Görülür ki, nefes’i Arapçaya bağlayarak dilcilik yapmak kolay yoldur, ama doğru yol değildir.
Hava anlamlı sözler aynı zamanda ‘gök’ anlamına da gelirler (bazı ek farkları ile). Bir iddiam daha var, bu kökler aynı zamanda ‘göğe çıkmak’ yani ‘ölmek’, ‘hakka yürümek’, ‘özi kergek bolmak’ , ‘uça barmak’ anlamlarına da gelir.
es > ozmak, ozan. ozmış, uça barmak, [uş 'ölmek' Sümer]
er > ermek, eren, ermiş, hakka erdi
il > ölmek, elmek
Mevlâna’nın ölüm günü şeb-i aruz değildir. Bu anlam sonradan uydurulmuştur. Buradaki söz aslında şebi eriş ‘ mirac etme gecesi, göğe ağma gecesi’ olmalıdır. Mirac ile eriş de ilintili olmalıdır.
Bu ilintili kavram alanları konusunu biraz daha yürütürsek, kuş ve uçmak kavramları da boş-gök-hava kavram alanı gurubundan türemiştir diyebiliriz.
es > uçmak; uşuk ‘kuş’ [uşan 'kuş' Sümer]
er > örlö- ‘uçmak’
Başlarda, hava kavramının ’boş’ kavramından türediğini söylemiştik. Şimdi kalık ve hava sözlerini bu bağlamda inceleyelim.
kul ‘ayakyolu’ (Derleme Sözlüğü. Bunu İngilizce hole’den almadılar sanırım)
hali ‘boş, yararsız’ (Azeri, Afgan Özbekçesi)
halıt- ‘boşaltmak’
kalas ‘boşuna’ (Altay)
hülle ‘tandır bacası’ (Derleme Sözlüğü)
Gerek İngilizce “hole” gerek Arapça “hela” ‘ayakyolu, uzay, boşluk’ sözleri ile eşanlamlı ve fakat kesinlikle alıntı olduğunu söyleyemeyeceğimiz sözlerdir.
Diğer yandan,
kama ‘boşluk’ (Uygur)
kovuk ‘boş’
habe ‘boş’ (Derleme Sözlüğü)
hevel ‘içi boş’ (Çuvaş)
kobı ‘boş’ (Uygur)
kuv ‘boş’ (Kıpçak)
kavak ‘boş’ (Afgan Özbekçesi)
Şimdi bu köklerde savlarımızı deneyelim:
kal > kal- ‘ölmek’ (Altay), kalık ‘hava’, hel ‘kuş’ (Anadolu), kalk- ‘havalanmak’, kalçır ‘ozan’
kav > hovar- ‘ölmek’ (Kuman-Kıpçak), kop ‘kuş’ (Anadolu), kop- ‘kalkmak, uçmak’ (DLT), Kamber ‘ozan’ (B. Ögel’den)( Homer de burada anılabilir).
Arapça helek ‘ölüm’ sözünü burada anmak gerekir. Doğu ağızlarındaki ölüg ‘ölü’ ile helak karşılaştırılmalıdır.
Türk Dilinin bir başka özelliği şudur: “Gök anlamına gelen kelimeler, aynı zamanda Tanrı anlamına da gelir.”
TANRI- GÖK
[ Dıngır-dıngır (Sümer) ]
[ An-an (Sümer) ]
Tengri-tengri (Göktürk)
Kök- kök (Altay)
Homa-hava, höme ( T. Gülensoy) (Japonca Kama)
Kuday-kuday
Hallak, Halık- kalık
Kurbustan-kurbustu
Ök-ök
Bor sözü boş’un “r-“ ikizidir ve ‘boş’ demektir. Boru da buradan gelir. Bürkü ‘hava’dır.
Barmak ‘ölmek’tir (Saka). Varsağ ‘halk ozanı’dır. Parla- ‘uçmak’tır. Bar ‘Tanrı’ dır( Karahanlı).
Adnan ATABEK
Yorum Yok: “Türkçede “Hava” Anlamındaki Söz Varlığı”